Kısa cevap: Vinç kancası; ağız açıklığı ölçüsü artmışsa, yük oturma bölgesinde (kanca tabanı) kesit kaybı üretici sınırına ulaşmışsa, gövde bükülmüş veya burulmuşsa, herhangi bir çatlak görülmüşse ya da emniyet mandalı çalışmıyorsa derhal kullanımdan çıkarılır ve değiştirilir. Yaygın sınırlar ağız açıklığında %5 (ASME B30.10) ile %10 (DIN 15405) arası artış, kanca tabanında ise %5–10 kesit kaybıdır; her zaman kancanın üreticisinin verdiği değer esas alınır. Kanca kaynakla veya ısıtılarak asla tamir edilmez.
Kanca, vinçte yükle doğrudan temas eden son parçadır ve arızası uyarı vermeden yükün düşmesine yol açabilir. Üstelik halat ya da fren arızası gibi ses veya titreşimle kendini belli etmez; ancak düzenli ölçümle yakalanır. Bu yazıda kanca aşınmasının nasıl ölçüldüğünü, hangi durumda kancanın değiştirilmesi gerektiğini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz.
Kanca Neden Aşınır ve Şekil Değiştirir?
- Sürtünme aşınması: Sapan ve zincirler her kaldırmada kanca tabanında hafifçe kayar; zamanla bu bölgede kesit incelir.
- Aşırı yükleme: Etiket kapasitesinin üzerindeki yükler veya ani kaldırmalar kancanın ağzını kalıcı olarak açar.
- Yanlış yükleme: Yükün kanca ucuna asılması (uç yüklemesi) veya kancanın yana çekilmesi gövdeyi büker ve burar.
- Darbe ve korozyon: Çarpmalar çentik ve çatlak başlangıcı oluşturur; nemli ve kimyasal ortamlar kesit kaybını hızlandırır.
Kancada Kontrol Edilen 6 Nokta
- Ağız açıklığı: Kancanın ağzındaki iki referans noktası arasındaki mesafe ölçülür ve ilk kayıtla karşılaştırılır. Açıklıktaki artış, kancanın aşırı yüklendiğinin en güvenilir işaretidir.
- Kanca tabanı (yük oturma bölgesi) kesiti: Sapanın oturduğu bölgedeki yükseklik kumpasla ölçülür; aşınma bu bölgede yoğunlaşır.
- Bükülme ve burulma: Kancanın ucu gövde düzleminden sapmışsa kanca burulmuştur; bu, yükün yandan çekildiğini gösterir.
- Çatlak, çentik ve korozyon: Özellikle kanca tabanı ve sap geçişi gibi gerilmenin yoğun olduğu bölgeler incelenir. Gözle görülmeyen çatlaklar için manyetik parçacık gibi tahribatsız muayene yöntemleri kullanılır.
- Emniyet mandalı: Mandal kendiliğinden kapanmalı, ağzı tamamen kapatmalı ve yayı sağlam olmalıdır.
- Kanca sapı, somunu ve rulmanı: Sap dişlerinde aşınma, somunun emniyet elemanı ve kancanın yük altında serbestçe dönüp dönmediği kontrol edilir.
Değiştirme Kriterleri
| Kontrol | Değiştirme gerektiren durum |
|---|---|
| Ağız açıklığı | İlk ölçüme göre artış üretici sınırını aşmışsa (yaygın sınır %5–10) |
| Kanca tabanı kesiti | Orijinal ölçüye göre kesit kaybı üretici sınırına ulaşmışsa (yaygın sınır %5–10) |
| Burulma | Kanca ucu gövde düzleminden belirgin şekilde sapmışsa (ASME B30.10: 10°) |
| Çatlak | Boyutu ne olursa olsun herhangi bir çatlak |
| Emniyet mandalı | Eksik, kırık veya kendiliğinden kapanmıyorsa (mandal değişimi) |
| Sap ve somun | Dişlerde aşınma, deformasyon veya emniyet elemanı eksikliği |
Sınır değerler kanca standardına ve üreticiye göre değişir. Kancanın etiketi veya sertifikasındaki değerler her zaman genel kuralların önündedir.
Ağız Açıklığı Nasıl Ölçülür?
Doğru takip için kanca ilk devreye alındığında ölçülmelidir:
- Yeni kancanın ağız bölgesinde iki referans noktası belirlenir (birçok kancada bu noktalar üretimde işaretlenmiştir).
- Bu iki nokta arasındaki mesafe kumpasla ölçülür ve vincin bakım kaydına yazılır.
- Her periyodik bakımda aynı noktalar arasındaki mesafe yeniden ölçülür.
- Artış oranı hesaplanır: (yeni ölçü − ilk ölçü) / ilk ölçü × 100.
İlk ölçüm kaydı yoksa kancanın katalogdaki nominal ölçüsü referans alınır. Bu nedenle kanca katalog numarası veya sertifikası mutlaka saklanmalıdır.
Kancada Asla Yapılmaması Gerekenler
- Kaynakla tamir: Kanca dövme çelikten üretilir ve ısıl işlemlidir; kaynak, malzemenin yapısını bozar ve gevrek bölgeler oluşturur.
- Isıtarak düzeltme: Açılmış ağzı ısıtıp kapatmak veya bükülmüş kancayı doğrultmak, kancanın taşıma kapasitesini bilinmez hale getirir.
- Delik açma, taşlama ile çatlak giderme: Kesit zayıflar; çatlak görülen kanca değiştirilir.
- Mandalı söküp kullanmak: Emniyet mandalı sapanın kancadan çıkmasını engelleyen tek elemandır.
- Uç yüklemesi: Yük her zaman kanca tabanına oturmalıdır; uçtan asılan yük kancayı açar.
Kanca Değişiminde Dikkat Edilecekler
Yeni kanca, vincin kapasitesine ve kanca bloğuna uygun, sertifikalı bir ürün olmalıdır. Kanca değişimi sırasında kanca bloğundaki makaralar, rulman ve halat da kontrol edilir. Değişimden sonra yük testi yapılmadan ve kayıt altına alınmadan vinç devreye alınmaz. Halat tarafı için vinç halat değişimi rehberimize göz atabilirsiniz.
Yasal Kontrol
Kaldırma ekipmanları, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında yılda en az bir kez yetkili kişilerce periyodik kontrole tabidir ve kanca bu kontrolün temel maddelerinden biridir. Periyodik kontrol, düzenli bakımın yerine geçmez; ağız açıklığı ve kesit ölçümlerinin bakım planında yer alması gerekir. Ayrıntılar için vinç periyodik kontrol rehberimize bakın.
Alpsan Vinç ile Kanca Kontrolü ve Değişimi
Alpsan Vinç, 2003'ten beri İkitelli OSB'de vinç imal ediyor ve her marka vinçte kanca ölçümü, emniyet mandalı yenileme, sertifikalı kanca ve kanca bloğu değişimi ile yük testi hizmeti veriyor. Kanca kontrolü veya değişimi için 0212 549 34 47 numarasını arayın ya da WhatsApp hattımızdan (0532 462 58 65) kancanın fotoğrafını ve vincin kapasitesini gönderin.
Sıkça Sorulan Sorular
Vinç kancası ne zaman değiştirilmelidir?
Ağız açıklığı veya kanca tabanındaki aşınma üretici sınırına ulaştığında, kanca bükülmüş ya da burulmuşsa, herhangi bir çatlak görüldüğünde veya emniyet mandalı çalışmadığında değiştirilmelidir.
Kanca ağız açıklığı yüzde kaç artarsa kanca kullanılmaz?
Yaygın sınırlar ASME B30.10'a göre %5, DIN 15405'e göre %10'dur. Kesin değer kancanın üreticisi tarafından belirlenir ve her zaman o değer esas alınır.
Aşınmış kanca kaynakla doldurulabilir mi?
Hayır. Kanca dövme ve ısıl işlem görmüş çelikten üretilir; kaynak ve ısıtma malzemenin dayanımını bozar. Aşınmış veya hasarlı kanca değiştirilir.
Emniyet mandalı kırıksa sadece mandalı değiştirmek yeterli mi?
Kanca gövdesinde aşınma, açılma veya çatlak yoksa mandalın değiştirilmesi yeterlidir. Mandal kırıldıysa, kancanın yana çekilip çekilmediği ve gövdenin burulup burulmadığı da kontrol edilmelidir.
Kanca ne sıklıkla kontrol edilmelidir?
Operatör her vardiya başında kancayı gözle kontrol etmeli; ağız açıklığı ve kesit ölçümleri periyodik bakımlarda yapılmalıdır. Yasal periyodik kontrol ise yılda en az bir kez yaptırılır.
